Cần đánh giá đúng về các nhân vật lịch sử

Cần đánh giá đúng về các nhân vật lịch sử

GS,TS Đàm Đức Vượng

1. Đọc trên các trang mạng quốc tế, tôi thấy xuất hiện một số bài viết về các nhân vật lịch sử với thái độ phi lịch sử.

Đối tượng phê phán của họ là những nhà yêu nước, người cộng sản, nhà cách mạng chân chính, vị anh hùng giải phóng dân tộc Việt Nam. Tôi cũng đọc một bài viết của một người khác chính kiến, kể rằng, ông ta bị nhà chức trách Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh, gọi lên thẩm vấn về việc ông ta viết nhiều bài xuyên tạc các nhân vật lịch sử của cách mạng Việt Nam. Trong bài viết, ông ta thanh minh là mình không có tội, vì chỉ đánh giá nhân vật lịch sử theo quan điểm của ông ta. Tôi đã đọc nhiều bài của ông ta viết, đăng trên các trang mạng quốc tế, thấy rằng, rõ ràng là ông ta viết không trung thực với lịch sử, xuyên tạc, viết sai sự thật lịch sử rất nhiều, mang tính chất phản động.

Bên cạnh việc phê phán gay gắt những nhà yêu nước, nhà cách mạng, người cộng sản chân chính, là những người mà họ tung lên tôn thờ như những người làm tay sai cho ngoại bang để xâm lược nước ta lại nói là “nhà yêu nước chân chính”, cố tình đổi trắng thay đen, bán nước lại ca ngợi là yêu nước, phản động lại nói là “trung thành”, xuyên tạc và bóp méo trắng trợn sự thật lịch sử lại nói là “tôn trọng lịch sử”…

Gần đây nhất, tôi còn thấy hiện tượng mới là trên các trang mạng quốc tế đăng cả những bài đánh giá, phê phán các chính khách, nguyên thủ quốc gia một cách sai lệch, méo mó, không trung thực mà không kể hết ra đây.

Rõ ràng, hiện tượng, đánh giá, phê phán các nhân vật lịch sử đang hỗn loạn, phần lớn là đánh giá, phân tích sai, mà tôi thấy cần phải đưa nó trở về với sự thật lịch sử.

Qua nghiên cứu, tôi thấy sở dĩ có hiện tượng đánh giá, phân tích các nhân vật lịch sử một cách méo mó, thiếu trung thực là do người đánh giá có tư tưởng khác với tư tưởng chính thống, đối lập với tư tưởng chính thống Người đánh giá, phân tích các nhân vật lịch sử thiếu trung thực là do người đó có tư tưởng khác với tư tưởng mà họ cho là đối lập. Sự thật thì bản chất của họ là có vấn đề. Họặc họ thiếu bản lĩnh, lập trường tư tưởng không vững vàng, hoang mang, dao động trước việc lựa chọn nhân vật lịch sử mà mình đánh giá, phân tích.

Họ đánh giá, phân tích các nhân vật lịch sử một cách thiếu khách quan, mà sa vào chủ quan duy ý chí, tưởng mình viết như vậy là đúng, nhưng kỳ thực là sai; có khi mang yếu tố duy tâm trong nhận thức tư tưởng. Chủ quan là dựa trên nhận thức riêng của mình, không sát với thực tế đời sống và thực tế khách quan. Chủ quan là cái do ý muốn và ý thức con người tạo ra và đối lập với nó là khách quan.

Người đánh giá, phân tích các nhân vật lịch sử một cách méo mó, thiếu trung thực bởi trình độ nhận thức không đáp ứng được vai trò, tầm cỡ của nhân vật lịch sử mà mình đánh giá, nghiên cứu. Việc phân tích nhân vật thường hời hợt, sai lệch, thiếu chiều sâu và bề dày lịch sử.

Người đánh giá, phân tích các nhân vật lịch sử thường thiếu tài liệu chính xác, phân tích theo lối vơ quàng, vơ xiên, vơ đũa cả nắm. Viết về các nhân vật lịch sử thường rất cần những tài liệu chính xác. Tài liệu là những văn bản thuộc về các lĩnh vực lịch sử, địa lý, văn học, triết học; là những bản thống kê, bản tổng hợp, bản phân tích bằng lời văn và những bản phân tích về số liệu, vật phẩm. Trong lịch sử, tài liệu chính thống thường là những tài liệu gốc như C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập, V.I.Lênin Toàn tập, Hồ Chí Minh Toàn tập (Bộ 10 tập, 12 tập, 15 tập), Văn kiện Đảng Cộng sản Việt Nam Toàn tập,… Những nghị quyết, thông báo, thông cáo, thông tư, thông tri, chỉ thị của một đảng, một tổ chức chính trị,… (gọi chung là văn kiện), bản thảo, văn bản được phác thảo đầu tiên, được xem như bản bản gốc, sự kiện, thư từ của một tổ chức gửi cho đơn vị hoặc cá nhân nào đó,… Văn kiện là tài liệu viết về một việc gì, một sự kiện gì, như các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh,… Các loại văn kiện phải ghi rõ ngày, tháng, năm và viết ở đâu? Văn bản cũng là một loại văn kiện được ghi bằng giấy tờ. Tư liệu cũng là tài liệu để nghiên cứu. Khi viết, có thể ghi là “tài liệu” và cũng có thể ghi là “tư liệu” đều đúng.

Hồi ký cũng là một dạng văn bản, nhưng là thể văn thuật lại theo trình tự thời gian, những sự việc mà mình đã làm, đã gặp. Thông thường hồi ký có người kể, người ghi, khi in thành sách cũng phải ghi rõ người kể, người ghi. Khi viết hồi ký cũng rất cần đến ngày, tháng, năm, địa điểm xảy ra sự việc. Hiện tượng người viết hồi ký chỉ kể sự việc mà không ghi rõ ngày, tháng, năm xảy ra sự việc, làm cho người đọc không biết đâu mà lần, độ tin cậy bị giảm sút. Trong lịch sử, hồi ký chỉ là một dạng tài liệu để tham khảo, nghiên cứu, chứ rất khó coi nó như một dạng tài liệu chính thống. Tuy nhiên, nó cũng có thể đứng trong hàng ngũ lịch sử và người viết sử cũng rất cần đến hồi ký, nhất là hồi ký cách mạng.

Để chứng minh cho những điều nêu trong sách là đúng, đôi khi người ta phải cần đến trích dẫn. Trích dẫn là một khâu rất quan trọng trong quá trình nghiên cứu và viết sách. Nó chứng minh và minh họa cho những điều mình viết trong sách là đúng. Tiếc thay, nhiều người không trích dẫn từ những tài liệu gốc, chính thống, mà trích dẫn lại những trích dẫn của người khác, người khác lại trích dẫn sai từ sách chính thống, thành thử có mấy cái sai chồng chất lên nhau. Tôi được biết có nhiều người cả đời chưa hề đọc C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập, V.I.Lênin Toàn tập, Hồ Chí Minh Toàn tập, Văn kiện Đảng Cộng sản Việt Nam Toàn tập,… mà vẫn trích dẫn sách của các vị ấy viết. Thực ra, đó là những trích dẫn qua tay người khác, đối chiếu, nhiều khi không đúng với văn bản gốc.

Về vấn đề lý lịch gốc của nhân vật lịch sử: Đây là vấn đề rất cần thiết cho những người viết lịch sử về những nhân vật đó. Tiếc rằng, rất ít người có lý lịch gốc của những nhân vật lịch sử mà mình viết. Với chuyên ngành nghiên cứu về lịch sử Đảng, Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, tôi đã mất hằng chục năm để sưu tầm lý lịch gốc của các vị đó, nhưng cũng chỉ sưu tầm được một số, còn lại là dựa vào lý lịch của các nhân vật lịch sử qua lưu trữ của các cơ quan chức năng và lưu trữ tại các kho lưu trữ hiện nay. Đây là một thiệt thòi lớn cho các nhà nghiên cứu, nhà viết sử, viết lý luận.

2. Muốn thể hiện cái chất thật của lịch sử nói chung và nhân vật lịch sử nói riêng, đòi hỏi người viết sử phải hết sức trung thực trong khi nghiên cứu và viết. Trung thực là thẳng thắn và thành thực. Người không có tính trung thực, thì rất khó viết sử và nghiên cứu lý luận. Vì vậy, có thể nói, đức tính hàng đầu của người viết sử, nghiên cứu lý luận là tính trung thực.

Sự trung thực trong lịch sử sẽ làm cho người viết sử, nghiên cứu lý luận viết theo sự thật khách quan. Khách quan là một khái niệm đòi hỏi nhà sử học, nhà nghiên cứu phải căn cứ vào thực tế để đánh giá một cách công bằng, chính trực mà không bị ảnh hưởng bởi cảm xúc và niềm tin cá nhân, nó tồn tại ngoài ý muốn chủ quan của con người và không thể thay đổi được. Khách quan nhìn nhận sự vật, sự việc, nhân vật lịch sử một cách thực tế, sòng phẳng, công bằng, không để nhận thức, phán đoán của mình bị ảnh hưởng bởi một nhân tố nào đó. Khách quan là không thiên vị, không thành kiến, không méo mó. Khách quan là những đánh giá chuẩn mực, mang tính độc lập trong tư duy, được chứng minh bằng những tài liệu và sự kiện có thật. Khi áp dụng vào các khách thể hiện thực thì các khái niệm đó có nghĩa là những đối tượng, những đặc tính và những quan hệ tồn tại ở bên ngoài chủ thể mà không phụ thuộc vào chủ thể. “Việc thừa nhận chân lý khách quan là cơ sở của lý luận nhận thức duy vật”1. Nhà sử học và nhà lý luận thông qua ý nghĩ của mình mà phản ánh đúng những hiện thực khách quan, phản ánh đời sống thực tiễn.

Có người nói, nếu viết theo lịch sử khách quan như vậy, thì người viết sử, nhà nghiên cứu lý luận có cần quan điểm lập trường tư tưởng không? Hay là chỉ cần đứng trên lập trường trung lập là đủ? Về vấn đề này, theo tôi, rất cần đến quan điểm lập trường tư tưởng cách mạng. Quan điểm này sẽ làm cho người viết sử, nhà nghiên cứu lý luận phân tích một cách trung thực, khách quan của mọi sự vật và hiện tượng.

Lịch sử và lôgích (cũng có thể gọi là lý luận) phải gắn liền với nhau, đan xen vào nhau. Lịch sử thể hiện quá trình hiện thực của sự xuất hiện và hình thành một sự vật nào đó; còn lôgích thì thể hiện những mối liên quan, những quy luật liên hệ và tác động lẫn nhau giữa các mặt của sự vật đó, đang tồn tại trong sự phát triển nào đó. Lịch sử và lôgích nằm trong sự thống nhất biện chứng. Vì vậy, xét cho cùng, lôgích cũng là một dạng của lịch sử, chỉ có điều là không còn cái hình thức cụ thể của nó và được trình bày dưới dạng hình thức lý luận, khái quát; ngược lại, lịch sử cũng là một dạng của lô gích, chỉ có điều là nó mang tính khái quát của sự phát triển lịch sử. Kể cả lịch sử và lôgích đều gắn với thực tiễn sinh động của đời sống xã hội.

Về ngôn ngữ trong viết sử và nghiên cứu lý luận phải là những ngôn ngữ chính luận, như ngôn ngữ trong các văn kiện; ngôn ngữ không tô vẽ, không viển vông, có tinh thần trách nhiệm và tính chiến đấu cao.

Về vấn đề tài liệu, số liệu tôi đã phân tích trên đây. Xin nói thêm là nó cũng rất cần khi nghiên cứu và viết. Đây là một thứ phôi liệu rất quan trọng không thể thiếu trong quá trình nghiên cứu và viết; không có nó không thể viết thành văn, thành sử. Lịch sử phải là cái có thật 100%. Những cái không có thật hoặc còn nghi ngờ thì không phải là chính sử, mà là dã sử hoặc dật sử. Hư cấu dành cho lĩnh vực văn học, chứ không thể dành cho lĩnh vực sử học. Số liệu được công bố trong lịch sử là số liệu chính xác. Nếu là số liệu phỏng đoán thì phải ghi rõ là “khoảng”, chứ không thể xem đó là số liệu đúng 100%.

Trên đây là một số vấn đề về viết sử và nghiên cứu lý luận. Mong rằng, mỗi chúng ta cần phải tôn trọng sự thật lịch sử khách quan khi viết về những nhân vật, sự kiện lịch sử; nhất định không viết sai, bóp méo sự thật lịch sử, sao cho xứng đáng là những nhà viết sử, nhà nghiên cứu lý luận chân chính.

1 Dẫn theo Từ điển triết học, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, bản dịch tiếng Việt, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1986, tr.273.