Ngọc động là gì? Sự thật thú vị về ngọc động bạn nên biết

Khi thám hiểm Hang Sơn Đoòng, bên cạnh những điểm nhấn ấn tượng như hố sụt khổng lồ, măng đá, sông ngầm hay cánh rừng nguyên sinh, du khách còn có cơ hội chiêm ngưỡng những viên thạch nhũ độc đáo mà các nhà thám hiểm gọi là ngọc động. Đây là một đặc điểm địa chất nổi bật của hang động này. Những viên ngọc động với nhiều hình dáng tròn, dẹt khác nhau tạo nên vẻ đẹp kỳ vĩ và thu hút ánh nhìn của bất kỳ ai yêu thiên nhiên.

Vậy ngọc động là gì, vì sao chúng xuất hiện trong Hang Sơn Đoòng và nhiều hang động khác? Liệu chúng có giá trị đặc biệt về khoa học hay thẩm mỹ? Bài viết này sẽ cùng bạn khám phá câu trả lời.

Ngọc động là gì?

Ngọc động là một dạng thạch nhũ có hình cầu, cầu dẹt hoặc đôi khi giống như quả trứng. Ngọc động được hình thành khi nước nhỏ giọt hoặc chảy liên tục qua các lớp đá vôi, làm canxi trong nước tích tụ dần quanh một hạt cát nhỏ hoặc mảnh vụn. Qua thời gian, lớp canxi phủ lên hạt đó ngày càng dày, tạo thành các vòng tròn đồng tâm giống như hạt ngọc. Quá trình này diễn ra chậm rãi qua hàng ngàn năm dưới tác động của nước giàu canxi nhỏ giọt trong hang.

Một số viên ngọc động cũng mang những hình dạng hiếm gặp như elip, lục giác, hình trụ hoặc khối, tạo nên vẻ đa dạng và độc đáo cho mỗi hang động. Chúng thường được tìm thấy trong một số dạng nhũ viền (rimstone) hình thành dọc theo vách và nền các hang động đá vôi.). Kích thước của ngọc động rất đa dạng. Nhiều viên chỉ nhỏ như hạt đậu, nhưng cũng có những viên đạt tới kích thước như quả bóng chày.

Thành phần chính của ngọc động là canxit, một khoáng chất phổ biến trong đá vôi. Phần nhân ở trung tâm thường là một hạt cát nhỏ, nhưng đôi khi cũng có thể là xương, mảnh gỗ, nhựa, đá vôi hoặc đất sét đã bị vôi hóa. Chính nhân này là điểm khởi đầu để các lớp canxit kết tinh quanh nó, hình thành nên cấu trúc đồng tâm đặc biệt mà chúng ta thấy ngày nay.

Cách hình thành ngọc động trong các hang động

Quá trình hình thành ngọc động thường diễn ra ở những khu vực nền hang có độ dốc vừa phải và không bằng phẳng. Các viên ngọc động thường xuất hiện trong những ngăn “ruộng bậc thang”, tức là các nhũ viền chứa nước đọng lại theo bậc, nơi dòng nước chảy chậm và đủ để khoáng chất lắng đọng. Những điều kiện này tạo ra môi trường lý tưởng để ngọc động phát triển.

Để bắt đầu, cần có dòng nước nhỏ, giàu bicarbonat canxi từ trần hang chảy xuống .Khi dòng nước thoát ra khỏi các kẽ nứt đá vôi, nhiệt độ trong hang thường cao hơn nhiệt độ đá vôi khiến hỗn hợp nước mang canxit hòa tan bị mất tính axit (do CO2 bị tách khỏi nước dưới tác động của chênh lệch nhiệt độ). Quá trình kết tủa bắt đầu quanh một nhân, có thể là một hạt cát, mảnh xương, gỗ hoặc đất sét nằm sẵn trong nước.

Dòng nước liên tục chảy qua khiến khoáng chất không chỉ lắng đọng ở một phía mà được bồi đắp xung quanh nhân từ mọi hướng. Chuyển động nhẹ của nước còn giúp nhân lăn tròn theo dòng nước hoặc xoay tròn tại chỗ, làm cho các lớp canxit kết tủa đồng đều, tạo thành hình cầu hoặc gần cầu rất đặc trưng của ngọc động. Đặc biệt, trong quá trình xoay tròn này, nhiều nhân có thể va và dính vào nhau dần tạo nên bề mặt sần sùi như hình trái na.

Khác với măng đá hình thành khi nước chảy nhỏ giọt chậm và cố định, quá trình tạo ngọc động xảy ra trong môi trường dòng chảy nhanh hơn và không ổn định. Vì vậy, thay vì tạo cột hay nhũ dài, khoáng chất bám quanh nhân thành các viên tròn nằm trên nền đá hoặc trong các hồ nước nhỏ.

Ngoài ra, quá trình hình thành ngọc động không phải lúc nào cũng liên tục. Nó có thể trải qua những giai đoạn “nghỉ” do ảnh hưởng của mùa khô khi ít nước hoặc mùa mưa khi dòng nước quá mạnh cuốn trôi hạt nhân. Vì vậy, mỗi viên ngọc động là kết quả của nhiều chu kỳ bồi đắp, xoay tròn, ngừng lại, rồi lại tiếp tục trong suốt hàng ngàn năm.

Giá trị của ngọc động là gì?

Ngọc động không phải là đá quý và cũng không có giá trị thương mại. Nhưng chúng lại mang ý nghĩa rất lớn về mặt khoa học và thẩm mỹ. Trong môi trường hang động đá vôi, những viên ngọc động với hình dáng tròn trịa, bề mặt óng ánh tạo nên vẻ đẹp tự nhiên, kỳ thú, khiến ai chiêm ngưỡng cũng thích thú và ấn tượng.

Tuy nhiên, ngọc động chỉ bền vững và giữ được vẻ đẹp đặc biệt của nó khi nằm yên trong môi trường hang động. Nếu mang ra ngoài, chúng rất dễ hỏng, nứt vỡ hoặc mất màu chỉ sau một thời gian ngắn do thay đổi nhiệt độ, độ ẩm và tác động cơ học.

Để bảo vệ môi trường tự nhiên và giá trị địa chất, địa mạo của Di sản Thiên nhiên Thế giới, Oxalis Adventure (đơn vị duy nhất được cấp phép tổ chức thám hiểm Sơn Đoòng và Hệ thống Hang động Tú Làn) nghiêm cấm mọi hành vi chạm tay trực tiếp, di chuyển hoặc làm hỏng các cấu trúc thạch nhũ, bao gồm cả ngọc động.

Du khách chỉ quan sát và chụp ảnh, tuyệt đối không tự ý sờ, chạm hoặc mang ngọc động ra khỏi hang Sơn Đoòng. Mỗi viên ngọc động không chỉ là một phần địa chất đẹp mắt, mà còn là minh chứng cho hàng ngàn năm lịch sử hình thành của hang động, cần được gìn giữ cho thế hệ sau.

Bạn có thể chiêm ngưỡng ngọc động ở đâu?

Ngọc động là hiện tượng phổ biến trong các hang đá vôi, nhưng thường chỉ xuất hiện rải rác với số lượng ít. Vì vậy, việc phát hiện ngọc động tập trung với mật độ lớn trong một số hang là điều hiếm gặp, mang giá trị cao trong nghiên cứu địa chất và thu hút sự quan tâm của giới khoa học lẫn du khách.

1. Hang Sơn Đoòng, Việt Nam

Tại hang Sơn Đoòng - hang động lớn nhất thế giới, ngọc động xuất hiện với hình dạng và kích thước vô cùng đa dạng, phản ánh điều kiện môi trường khác biệt ở từng khu vực trong hang. Ở gần khu vực Hành lang Passchendaele, ngọc động chủ yếu hình thành vào mùa mưa, khi nước giàu cacbonat axit chảy mạnh và kết tủa quanh các hạt nhân như cát. Do phần lớn thời gian còn lại nơi đây khô ráo, tiếp xúc với không khí, nên bề mặt ngọc thường xù xì, thô ráp.

Ngược lại, ở gần cửa sau hang, nơi có dòng nước chảy thường xuyên, ngọc động Hang Sơn Đoòng có bề mặt trơn bóng hơn và kích thước lớn hơn rõ rệt.

Khi tham gia tour Thám Hiểm Hang Sơn Đoòng, bạn sẽ tận mắt chứng kiến những viên ngọc tròn vo như bóng chày, lốm đốm màu như trứng chim cút. Theo chuyên gia hang động Howard Limbert - người từng thám hiểm nhiều hang động trên thế giới - chưa nơi nào ông thấy ngọc động nhiều và to như tại Hang Sơn Đoòng.

Ngọc động ở Sơn Đoòng thường được tìm thấy trong các bậc thềm nhũ viền (rimstone pools), nơi nước đã rút cạn vào mùa khô, để lại các hốc đá như khay đựng đầy trứng đá. Một số khu vực trong lòng hang còn có những viên ngọc nhỏ li ti mới hình thành, còn mềm và chưa định hình hoàn chỉnh.

2. Hệ thống Hang động Tú Làn (Tân Hóa, Quảng Bình)

Ngoài hệ thống hang động nổi tiếng Phong Nha - Kẻ Bàng, hệ thống hang động Tú Làn (Tân Hóa) cũng sở hữu nhiều hang động kỳ vĩ với sự xuất hiện đa dạng của các loại thạch nhũ và ngọc động quý hiếm. Trong đó, hang Sơng Oxalis nổi bật với các hồ nhũ viền chứa ngọc động, cùng những bãi ngọc động nhỏ li ti tạo nên khung cảnh vô cùng đặc biệt. Ở hang Tiên 2, du khách có thể bắt gặp những viên ngọc động có hình dáng giống quả na.

Hang Hung Ton là nơi tập trung những ngọc động có tiết diện hình thang. Đây là kết quả của việc ngọc bị một phần vật chất trong lòng hang cố định lại, chỉ còn xoay được theo phương thẳng đứng. Để khám phá hệ thống hang động Tú Làn, du khách có thể chọn một trong các tour sau, với độ dài từ 1 đến 6 ngày:

• Thám hiểm Tú Làn (TL4)
• Thám hiểm Hang Tiên (HT3)
• Khám phá Tú Làn (TL3)
• Chinh phục Hang Tiên (HT2)
• Khám phá Hang Tiên - Tú Làn (HTL)
• Thử sức Tú Làn (TL2)
• Khám phá Hang Tiên trong ngày (HT1)
• Trải nghiệm Tú Làn (TL1)
• Gia đình trải nghiệm Tú Làn (TF1)
• Gia đình khám phá Tú Làn (TF2)

3. Hang động Marbles (Gruta de las Canicas), Tabasco, Mexico

Hang Gruta de las Canicas, còn được gọi là Hang Marbles, nằm ở Tabasco, Mexico, là một trong những hệ thống hang động có trữ lượng ngọc động lớn nhất thế giới. Hang có chiều dài khoảng 529 mét và độ sâu hơn 16 mét.

Các nhà nghiên cứu ước tính hang này chứa đến khoảng 200 triệu viên ngọc động, phần lớn tập trung cách lối vào khoảng 100 mét. Những viên ngọc động ở đây phủ kín mặt sàn hang với độ sâu khoảng 0,9 mét, trải dài trên diện tích hơn 290 mét vuông, tạo thành một cảnh tượng hiếm thấy trong tự nhiên.

4. Hang Carlsbad Caverns, New Mexico, Hoa Kỳ

Ngoài Mexico, nước Mỹ cũng sở hữu một hệ thống hang nổi tiếng với sự hiện diện của ngọc động, đó là Carlsbad Caverns ở bang New Mexico. Khu vực có mật độ ngọc động cao nhất trong hang được gọi là Rookery. Đây là một không gian rộng lớn ở phần thấp hơn của hang động, nơi du khách có thể quan sát hàng ngàn viên ngọc động tụ lại thành từng cụm.

Trước đây, do sự hiếm lạ và hấp dẫn, một số viên ngọc động ở Carlsbad Caverns thậm chí từng được phát cho du khách như vật lưu niệm. Tuy nhiên, hành vi này đã bị ngăn cấm để bảo tồn hệ sinh thái địa chất.