Literature-studying Blog

(*chắc là nhiều bạn anti cái bài này lắm, một phần vì nó nằm ở cuối chương trinh, một phần cũng có thể do lầm tưởng nó nằm trong chương trình giảm tải; nhưng hãy cứ chịu khó học một chút nha, vì nhỡ đâu đề mà ra bài này thì mình sẽ có thể “sống sót” không chỉ “an toàn” mà còn “khoẻ mạnh*)

MỞ BÀI: Xã hội Việt Nam sau chiến tranh vẫn luôn lấy triết học của C.Mác làm kim chỉ nam, với chương đầu tiên nói về sự quyết định của vật chất đối với ý thức con người. Thế nhưng, khi bước ra khỏi chiến tranh, người ta hoàn toàn tuyệt đối hóa tinh thần, bỏ bê đời sống vật chất thiếu thốn, khổ sở. Trong nền văn học Việt Nam những năm 80, hầu hết các tác giả đều viết về hiện thực bằng cái nhìn màu hồng, lãng mạn, thi vị hóa hiện thực, trong khi đời sống con người thực chất lại vô cùng khốn khổ vì kinh tế đất nước kiệt quệ. Cho nên, cùng với Nguyễn Minh Châu hay Nguyễn Khải…, nhà văn Lưu Quang Vũ cũng đã đặt ra vấn đề về mối quan hệ gắn bó giữa vật chất và tinh thần, giữa thể chất và linh hồn qua tác phẩm “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, mà đặc biệt là qua […]

KHÁI QUÁT: Đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” thuộc phần cuối cùng của tác phẩm kịch cùng tên. Vở kịch ra đời năm 1981, được công chiếu lần đầu năm 1984 và đã tạo nên một tiếng vang lớn, tiếp nối nguồn nguồn lực sáng tạo đột khởi, mạnh mẽ, dồi dào bừng cháy từ các tác phẩm trước đó của Lưu Quang Vũ như “Sống mãi tuổi 17”, “Nàng Sita”, “Nếu anh không đốt lửa”… Nó phản ánh bi kịch của hồn Trương Ba khi phải sống trong thân xác anh hàng thịt, để rồi qua đó, tác giả thể hiện niềm tin của con người trong quá trình đấu tranh chống lại sự tha hoá, giả dối để được sống đúng là mình.

CUỘC ĐỐI THOẠI VỚI XÁC HÀNG THỊT

Từ khi nhập vào thân xác anh hàng thịt, bi kịch đầu tiên đến với Trương Ba là bị mắc kẹt trong sự bao vây của nghịch cảnh, được tái hiện rõ nét nhất qua màn đối thoại giữa hồn Trương Ba với xác hàng thịt. Linh hồn Trương Ba dằn vặt đau khổ, muốn thoát ra khỏi thân xác anh hàng thịt kềnh càng, thô lỗ, không có tiếng nói bên trong mà chỉ có những nhu cầu tầm thường. Thế nhưng, xác hàng thịt mà Trương Ba tưởng là vô tri vô giác bỗng cất lên tiếng nói khẳng định chắc chắn về sự gắn bó giữa hồn và xác, tuyên bố về sức mạnh âm u đui mù ghê gớm đã làm nên quyền năng của nó: “lắm khi lấn át cả linh hồn cao khiết của ông đấy!”. Trong cuộc đối thoại này, Hồn Trương Ba dần bị dồn vào thế đuối lý, bởi xác hàng thịt đã cười nhạo vào những điều mà hồn Trương Ba phải bất đắc dĩ thừa nhận. Khi sống nhờ xác của kẻ lạ, Trương Ba buộc phải bị sai khiến và tuân thủ theo những nhu cầu thiết yếu của người hàng thịt. Đó là về cái đêm khi ông đứng cạnh vợ anh hàng thịt với “tay chân run rẩy“, “hơi thở nóng rực“, “cổ nghẹn lại” và “suýt nữa thì…“. Đó là cảm giác “xao xuyến” trước những cổ hũ, tiết canh, khấu đuôi… mà ông đã tiếp nhận chẳng hề do dự. Đó là cái lần ông tát thằng con ông “tóe máu mồm máu mũi”,… Hồn Trương Ba như một kẻ chết đuối kiệt quệ đang gắng hết mình để bám víu lấy sự sống, níu lấy những phần nhỏ nhoi còn lại của sự chất phác trong con người toàn vẹn xưa kia. Ông vẫn một mực tin vào đời sống riêng, vào sự trong sạch, thẳng thắn, nguyên vẹn của linh hồn mình và nhất quyết: “Ta không muốn nghe mày nữa”. Song, xác hàng thịt càng đắc chí vì biết chắc rằng, giờ đây hồn Trương Ba chẳng thể nào tách ra khỏi thân xác này. Nó đã là hoàn cảnh bắt Trương Ba phải quy phục, là “cái bình để chứa đựng linh hồn”. Nhờ có xác hàng thịt, cả một thế giới mở ra trước mắt Trương Ba, để ông có thể chăm sóc cây vườn, nhìn ngắm người thân. Nó chẳng có lỗi gì khi muốn ăn tám chín bát cơm, mà “lỗi là ở chỗ không có đủ tám, chín bát cơm cho tôi ăn chứ!”. Cái thân xác âm u đui mù dường như đã thắng thế trong cuộc đối thoại, nên hể rả tuôn ra những lời chê giễu, mỉa mai, gọi Trương Ba là vị “lắm chữ nhiều sách”, cón nó mới chính là kẻ ban ơn và khống chế ông. Nó không ngần ngại rủ rê, dụ dỗ Trương Ba vào trò chơi tâm hồn. Dấn thân vào trò chơi ấy nghĩa là Trương Ba phải tự ru ngủ chính mình: khi ở một mình thì tự cho mình là cao khiết - không dám thừa nhận việc mình đang biến đổi và tha hóa, còn những lúc sống giữa mọi người thì đáp ứng những thèm khát tầm thường của thân xác. Trước những lý lẽ “ti tiện” của xác hàng thịt, Trương Ba đã nổi giận, mắng mỏ cái xác là hèn hạ, nhưng đồng thời cũng ngậm ngùi thấm thía nghịch cảnh mà mình đã lâm vào, đành tuyệt vọng đi đến giải pháp tồn tại “chung sống hoà bình”. Ở đây, tác giả xây dựng cho xác hàng thịt những lời thoại dài, khi thì cười nhạo, khi thì lên mặt dạy đời, châm chọc, còn hồn Trương Ba chỉ có thể buông những lời thoại ngắn, toát lên chất giọng yếu ớt, đuối lí cùng những tiếng kêu than đầy uất ức.

Mâu thuẫn lớn lao giữa hồn và xác được nhà văn Lưu Quang Vũ nhấn mạnh hơn bao giờ hết qua cuộc đấu khẩu của hai phần con người Trương Ba. Hồn dần trở nên yếu đuối và lép vế trước ma lực thâm sâu của cái thân xác mà linh hồn căm ghét và ghê tởm. Qua đó, Lưu Quang Vũ nêu lên mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và tinh thần, giữa thể chất và tâm hồn. Thể xác có tính độc lập tương đối của nó, có khả năng tác động vào linh hồn, vì nó là nơi trú ngụ của linh hồn. Khi thể xác tiêu tan thì linh hồn cũng mất, khi linh hồn “bay đi” thì thể xác cũng trở về cát bụi. Bởi thế, khi cho rằng linh hồn là cao khiết mà bỏ bê thân xác, con người ta đang mang tư duy chủ quan duy ý chí, đang tự lừa mình dối người.

BI KỊCH MẤT MÁT TÌNH THÂN (đối thoại với Vợ, Cháu gái và Con dâu) <Tham khảo luận văn của chị Phuong Le: https://eishcmclrc.files.wordpress.com/2016/01/vietnamese-ee-sample-1.pdf)

Nghịch cảnh của Trương Ba trở nên muôn phần bi đát và đáng thương hơn, hậu quả khôn lường của việc sống giả cũng thêm phần sâu đậm khi ông đối diện với bi kịch mất mát tình thân.Trước sự tha hóa và dung tục của Trương Ba sau khi phải trú ngụ lâu ngày trong thân xác thô kệch của người hàng thịt, thái độ của gia đình, từ vợ, bạn, con dâu và cháu gái đối với ông cũng dần biến đổi. Về người vợ của Trương Ba, tuy hết mực thương yêu chồng nhưng trước sự mâu thuẫn giữa hồn và xác, chính bà cũng đã trở nên đau khổ và phải trải qua những sự dằn vặt về mặt tinh thần. Thời gian đã dần để lộ những sự bất đồng chẳng thể hòa giải gây nên bởi cái hoàn cảnh sống oái oăm ấy của gia đình Trương Ba. Bà đã phải thốt lên chính cái nỗi buồn da diết ấy thành lời: “Ông đâu còn là ông…đâu còn là ông Trương Ba làm vườn ngày xưa”. Lời nói của người vợ vẫn dịu dàng như ngày nào, nhưng sự nghi ngờ và thất vọng của bà toát nên một cách rõ nét qua sự thẳng thắn của câu văn. Những dấu ba chấm ngắt đoạn mạch văn của lời thoại như góp phầnbộc lộ sự day dứt hoài nghi và nỗi cay đắng, bi kịch của vợ chồng Trương Ba. Trước sự thay đổi ấy, người vợ đành cắn răng mở lời nhường Trương Ba cho chị hàng thịt để ông có thể sống một cách thoải mái hơn, nhưng có lẽ chính lòng vị tha và nhẫn nhục của bà khiến cho hoàn cảnh trớ trêu tưởng có thể làm người đọc mỉm cười thì nụ cười ấy lại trở nên ầng ậc nước mắt đắng cay. Sự xót xa của hoàn cảnh nằm trong chính sự bất lực của Trương Ba: dù đã được sống lại nhưng ông vẫn không thể đem đến được hạnh phúc cho người thân của mình, không thể trao cho người vợ thân yêu những tình cảm và niềm hạnh phúc như thưở ban đầu bởi linh hồn thanh cao thánh thiện của ông nay đã bị khuất đằng sau thân xác cồng kềnh của một kẻ mổ mướn tục tĩu.

Nỗi đau khổ dâng lên gấp bội khi sự phản ứng của cái Gái trước sự thay đổi hình hài của ông nội lại vô cùng dữ dội và kiên quyết. Nó nhất định không chịu lại gần cái thân xác lỗ mãng và thô thiển của người hàng thịt to béo và thét lên: “Tôi không phải là cháu ông…Ông nội tôi chết rồi!”. Nó căm ghét cái đôi “bàn tay giết lợn” gớm ghiếc cũng như “bàn chân to bè như cái xẻng” đã “giẫm lên nát cả cây xâm quý” mà người ông yêu quý của nó đã cất công ươm trước khi mất. Những tính từ miêu tả đanh thép lạnh lùng và thẳng thắn của cái Gái đối với Trương Ba như tóm gọn nỗi ghét bỏ và căm hận của đứa trẻ trước sự thay đổi khó hiểu của người ông. Nỗi ghê sợ ấy dần biến đổi thành một sự thù hằn sâu đậm, bởi chính Trương Ba trong thân xác của anh hàng thịt đã làm gãy cái diều của thằng cu Tị nhà hàng xóm, để rồi trong cơn mê sảng trước khi chết, nó cứ khóc và đòi bắt đền. Đứa cháu gái đau đớn và giận dữ thét lên những lời xua đuổi đầy nhẫn tâm như lưỡi dao cứa vào tâm hồn của Trương Ba: “Ông xấu lắm, ác lắm! Cút đi! Lão đồ tể, cút đi!” . Sự trong sáng và tâm hồn ngây thơ của một đứa trẻ như cái Gái chẳng thể hiểu nổi sự thật vô lý đằng sau biến đổi đột ngột của người ông.

Chị con dâu của Trương Ba cũng là một con người có tình có nghĩa, sâu sắc và chín chắn, song chị cũng phải thừa nhận sự thật chua chát. Chị thương cho tình cảnh trớ trêu của bố chồng và buồn thay cho ông khi phải sống một cách tạm bợ trong thân thế lạ lẫm của anh hàng thịt. Chị thấu hiểu rằng ông khổ, “khổ hơn xưa nhiều lắm” , nhưng trước cảnh gia đình “như sắp tan hoang cả ra” , chị chỉ còn biết thốt nỗi buồn ấy ra thành lời. “Thầy bảo con: Cái bên ngoài là không đáng kể, chỉ có cái bên trong, nhưng thầy ơi, con sợ lắm, bởi con cảm thấy, đau đớn thấy… mỗi ngày thầy một đổi khác dần, mất mát dần, tất cả cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi, đến nối có lúc chính con cũng không nhận ra thầy nữa…” . Câu thoại của chị được ngắt quãng bởi những dấu phẩy như càng thêm phần xúc động và phản ánh nỗi thương xót của chị trước sự dằn vặt của Trương Ba. Chị muốn giúp ông xoa dịu nỗi bất bạnh nhưng chính chị cũng cảm thấy bế tắc khi bị cuốn vào vòng xoáy của nghịch lý “hồn lìa xác” ấy.

Lưu Quang Vũ đã chọn cách thể hiện góc tiếp nhận con người mới của Trương Ba qua sự phản ứng của người thân từ già tới trẻ. Chính lối sắp xếp này của nhà văn thể hiện rõ sự khó chấp nhận của nghịch cảnh sống nhờ, sống gửi mà Trương Ba đang chịu đựng. Trương Ba trôi trượt trong tha hoá, khiến cho người thân cũng mất niềm tin và bất lực. Hoàn cảnh ấy đã làm cho ông choáng váng, bàng hoàng tỉnh ngộ rằng ông đã đánh mất bản thân mình. Từ đó, tinh thần phản kháng và lòng tự trọng như được đánh thức, trỗi dậy mạnh mẽ, thúc đẩy Trương Ba đi đến quyết định cuối cùng: dứt khoát trả lại cái xác không hồn cho Đế Thích.

CUỘC ĐỐI THOẠI VỚI ĐẾ THÍCH:

Trương Ba dường như không thể chịu đựng thêm một giây phút nào cái cuộc sống bức bối mà “bên trong một đàng, bên ngoài một nẻo”, ông mong muốn: “tôi muốn được là tôi toàn vẹn”. Lời đề nghị trả lại thân xác anh hàng thịt làm cho Đế Thích bất ngờ và đã đưa ra nhiều cách để giữ lại Trương Ba cao quý - một Trương Ba có thể đánh cờ với mình bằng cách thuyết phục hồn Trương Ba nhập vào xác cu Tị vì cậu bé sắp đột ngột qua đời. Có thể thấy, Việc Nam Tào, Bắc Đẩu tắc trách thường xuyên xảy ra và Đế Thích đã quen với việc ấy rồi nên điềm nhiên và thờ ơ, còn bà Vương Hậu vốn được coi là mẫu nhi thiên hạ thật ra lại ích kỉ đến mức tàn nhẫn. Để rồi, những người bình thường, lương thiện, thành thật, dễ mến như Trương Ba hay bé Tị phải trở thành nạn nhân của những kẻ cầm cân nảy mực, nắm quyền sinh sát mà thực chất lại vô trách nhiệm và tàn nhẫn. Ở đây, Lưu Quang Vũ đã cho thấy rằng, dù là con người lương thiện như Trương Ba nhưng trước cái quyền lợi là cuộc sống của mình đã dường như có chút lay động, “Ông cho tôi suy nghĩ một lát đã. Việc này bất ngờ quá”. Hẳn rằng, ít ai có thể bước qua một cách dễ dàng cái ranh giới mong manh giữa quyền được sống của chính mình và của người khác. Tuy nhiên, hơn ai hết, Trương Ba đã thấm thía nỗi đau của một người không được sống toàn vẹn là mình. Ông không muốn gây thêm những phiền toái, rắc rối cho những người xung quanh nữa, không muốn bi kịch lan tràn và nhân lên. Con người phải sống phù hợp với vị thế và quy luật cuộc sống, không thể vì cái tôi ích kỉ, vì lòng ham sống sợ chết mà bất chấp tất cả, đi ngược lại rồi thành kẻ lạc lõng. Những lời từ chối mà ông nói với Đế Thích như đang tự nói và đấu tranh với chính mình: “Vô lý lắm! Không! Tôi không thể cướp cái thân thể non nớt của cu Tỵ”. Trương Ba dũng cảm phê phán Đế Thích ích kỉ, háo danh, “đánh cờ chỉ để chứng tỏ mình là Tiên Cờ”. Nhà văn Lưu Quang Vũ xây dựng lời thoại của Trương Ba trong cuộc đối thoại với Đế Thích một cách vô cùng dồn dập. Mạch cảm xúc như dâng trào khi Trương Ba thốt lên toàn bộ nỗi khổ và sự bức xúc của bản thân. Ông liên tiếp thốt lên “Không được!” như gói gọn toàn bộ sự bế tắc và bất mãn tột cùng trước số phận phải sống nhờ thân xác kẻ khác. Ông kiên quyết không cam chịu kiếp sống khập khiễng, chắp vá trong thân thể người khác, và cùng đồng thời không chấp nhận việc phải lợi dụng những gì thuộc về một đứa trẻ. Mặc cho những lời khuyên nhủ của Đế Thích vì thực lòng yêu quý và trân trọng Trương Ba, những lời thoại của Trương Ba lại càng trở nên cương quyết, dứt khoát để thể hiện cái khao khát mãnh liệt được chết là mình một cách toàn vẹn, “Không còn cái vật quái gở mang tên hồn Trương Ba da hàng thịt nữa!”. Ông xin cho bé Tị được trở về với chị Lụa, anh hàng thịt được sống lại với người vợ của anh ta.

Qua phần đối thoại giữa Trương Ba và Đế Thích, người đọc nhận ra niềm tin của Lưu Quang Vũ vào con người trong cuộc đấu tranh chống lại sự tha hoá, giả dối, tin vào khát vọng thành thật của họ giữa một xã hội đầy rẫy bất công. Sống là món quà quý giá mà mỗi người được ban tặng, vì vậy nên thi sĩ Xuân Diệu năm xưa đã từng hơn một lần ước mơ vĩnh cửu hóa sự sống của mình:

“Ta ôm bó, cánh tay ta làm rắn

Làm dây da quấn quýt cả mình xuân

Không muốn đi, mãi mãi ở vườn trần

Chân hóa rễ để hút mùa dưới đất”

Dù vậy, “Chân hoá rễ để hút mùa dưới đất” không phải chỉ là tận hưởng cuộc đời, mà còn là sự vươn cao của cành lá và sự toả hương của những bông hoa đã được nuôi dưỡng từ những gì tinh tuý dưới lòng đất kia. Bởi thế, Trương Ba đã có sự đánh đổi rất nhân văn và cao thượng, đã đấu tranh cho quyền được chết, được ra đi thanh thản và xứng đáng.

TÓM TẮT KẾT: Trong đoạn kết, Trương Ba được giải thoát khỏi bi kịch và trở về gặp lại những người thân cuả mình, gợi cho độc giả, khán giả nhiều bâng khuâng. Hồn Trương Ba không theo Đế Thích về trời để chơi cờ, mà lại hóa thành màu xanh của cây vườn, vị thơm ngon của trái na, vẫn quấn quýt với người thân, gần gũi nơi bậc cửa đón mọi người trở về nhà, trong ánh lửa nấu cơm, sưởi ấm, nơi cầu ao, trong cơi trầu, con dao…. Cho dù “thân cát bụi lại trở về cát bụi”, nhưng hồn Trương Ba cao khiết vẫn bất tử trong cõi đời. Cái kết đầy chất thơ làm cho tư tưởng nhân văn tỏa sáng tác phẩm.

ĐÁNH GIÁ: Điều làm nên thành công vang dội cho tác phẩm “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” có lẽ là sự khéo léo của tác giả trong việc sáng tạo và phát triển cốt truyện dân gian. Nếu như văn học dân gian dừng lại ở sự tuyệt đối hóa vai trò trọng tâm của linh hồn Trương Ba trong việc định hình bản chất so với phần thể xác thì Lưu Quang Vũ lại không khẳng định tính ưu thế vượt trội của phần hồn và coi thường phần xác, mà chỉ đơn thuần biện chứng cho việc con người chỉ có thể sống một cách tự nhiên và hòa hợp khi đạt được sự đồng đều giữa cả hai yếu tố. Dưới bàn tay nhào nặn tinh xảo của nhà văn, tiếng cười của tích truyện dân gian bỗng ẩn chứa một nỗi trớ trêu cay đắng đầy bi đát để phản ánh một nghịch lý hết sức thương tâm. Với ngôn ngữ đối thoại giản dị, ông đã dựng nên những nhân vật gần gũi với người dân cũng như văn hóa Việt Nam. Nghệ thuật dựng cảnh, dựng đối thoại, độc thoại nội tâm đều vô cùng tinh tế, mang chiều sâu triết lí khách quan.

KẾT BÀI: Bàn về các tác phẩm của Lưu Quang Vũ, nhà phê bình Nguyễn Thị Minh Thái từng nói: “Kịch bản Lưu Quang Vũ nồng đượm hơi thở của đời sống với những vấn đề thời sự được phát hiện tươi rói”. Những áng văn trong vở kịch Hồn Trương Ba Da Hàng Thịt” mang những lớp ý nghĩa của tác phẩm có khả năng thẩm thấu qua mọi thế hệ, mọi thời đại. Trong xã hội hiện đại ngày nay, nơi sự thanh bình đang dần khan hiếm và nhịp sống gấp gáp dần lên ngôi, triết lí nhân sinh về sự đấu tranh với nghịch cảnh, với sự dung tục và với chính bản thân mà Lưu Quang Vũ đặt ra lại toả sáng những giá trị cao quý hơn bao giờ hết.

<3_banhmithiu_