Đứa trẻ “hiểu chuyện” sẽ không có kẹo ăn

Khi lần đầu nghe đến câu nói: “Đứa trẻ hiểu chuyện sẽ không có kẹo ăn”, phản ứng của tôi là… không hiểu. “Hiểu chuyện” là thế nào? Và vì sao lại là kẹo? Biết đâu đứa trẻ ấy vốn chẳng thích ăn kẹo thì sao?

Tìm hiểu thêm, tôi mới biết câu nói này bắt nguồn từ văn hóa Trung Quốc, nguyên gốc là: “会哭的孩子有糖吃，懂事的孩子没糖吃”, tạm dịch: đứa trẻ biết khóc thì có kẹo ăn, đứa trẻ ngoan thì không.

Thực ra, “hiểu chuyện” là một cách dịch không đúng. Từ gần nghĩa hơn trong tiếng Việt có lẽ là “ngoan”. Ở nhiều dị bản khác, kẹo có thể là sữa - đại diện cho phần thưởng hoặc sự chú ý. Trong bối cảnh xã hội Trung Quốc, câu nói thường được hiểu rằng: những ai biết than phiền, biết nói ra nhu cầu thì sẽ được để ý và giải quyết; còn những ai cam chịu, tự gánh thì dễ bị bỏ qua. Ở Việt Nam ta có câu tương tự: Con có khóc mẹ mới cho bú.

Đến năm 2016, một bài viết trên WeChat với tiêu đề “Đứa trẻ đáng thương nhất là những đứa trẻ ‘hiểu chuyện’” đã lan truyền mạnh mẽ. Bài viết có đoạn: “Đứa trẻ biết khóc thì có kẹo ăn, còn đứa trẻ hiểu chuyện chỉ có thể nghiêm túc hoàn thành nhiệm vụ, tuân thủ quy tắc, dùng biểu hiện hoàn hảo để đổi lấy kẹo… Những đứa trẻ ngoan đến đau lòng.”

Qua phim ảnh, âm nhạc, văn hóa fandom, và có lẽ nhờ sự tương đồng văn hóa, nhiều người Việt cũng thấy mình trong câu chuyện ấy. Dưới những video ngắn về các “đứa trẻ hiểu chuyện”, bình luận quen thuộc vẫn là: hiểu chuyện đến đau lòng.

Nhà tôi có hai chị em. Tôi là chị lớn, và cũng là đứa trẻ thường được gắn mác “hiểu chuyện”. Dù từng đồng cảm với rất nhiều luận điểm xoay quanh “hội chứng con gái cả”, tôi lại chỉ đồng cảm được… một nửa với câu nói nổi tiếng kia.

Trước khi thấy đau lòng, tôi tự hỏi: mong muốn sâu thẳm của những đứa trẻ luôn ngoan ngoãn ấy là gì? Và rốt cuộc, thế nào là “hiểu chuyện”?