Hoàng Hải Thuỷ

“Thơ Lạnh Trong Tù” là tên Việt tôi dịch từ “Lao Trung Lãnh Vận,” tập thơ gồm những bài Thơ làm trong Lao Tù của Thi sĩ Trần Văn Hương. Quí vị đã biết nhiều về ông Đô Trưởng Sài Gòn - Thủ Tướng - Phó Tổng Thống và Tổng Thống Trần Văn Hương, bài Viết ở Rừng Phong hôm nay trình bày với quí vị một số bài Thơ làm trong Tù của Thi sĩ Trần Văn Hương. Những bài Thơ Tù tôi mới đây mới biết và tôi nghĩ có rất ít người Việt biết.

Khoảng năm 1965 tôi được biết bài Thơ Tù của Thi sĩ Trần Văn Hương — bài Thơ có câu tả cảnh người tù trong tù “Ngồi rù gãi háng”. Những năm ấy tôi chưa sống qua nửa ngày tù đày, tôi thấy lời Thơ “Ngồi rù gãi háng..” hay hay, tức cười, nhưng chỉ thế thôi, lời Thơ không làm tôi xúc động, tôi cũng không thấy tôi cần tìm xem Thi sĩ Ngồi Rù ngoài bài Thơ đó ra có làm bài Thơ Tù nào khác không. Như nhiều người cùng thời, tôi chỉ biết có một bài Thơ đó của Trần Thi sĩ. Biết hai ba câu, biết không trọn bài. Tôi biết ông có một tập Thơ Tù và ông đã xuất bản tập Thơ này nhưng trước năm 1975 tôi không tìm đọc Thơ Tù của ông, viết đúng hơn là trước 1975 tôi không có duyên, không có cơ hội được đọc thi phẩm “Lao Trung Lãnh Vận” của ông, dù tôi biết cuộc đời có tập Thơ Tù ấy.

Tháng Tám 2009, liêu lạc ở Rừng Phong, Xứ Tình Nhân, Kỳ Hoa Đất Trích, không có việc gì làm hay hơn, thích thú hơn, tôi sáng chiều ngồi trước máy computer, tôi mò mẫm trong những Trang Web, Net xem quí vị ký giả, văn nhân viết những gì, viết về những đề tài gì. Không định tìm, vậy mà tình cờ tôi tìm thấy trên Web tập Thơ “Lao Trung Lãnh Vận” của Thi sĩ Trần Văn Hương. Đây là lần thứ nhất tôi đọc trọn vẹn tập Thơ Tù này.

Đêm tha hương, nằm đọc Thơ Tù của một ông người Việt Quốc Gia Tù Xưa, cảm khái cách gì. Nghĩ rằng nhiều người Việt chưa được đọc và muốn được đọc những bài Thơ Tù ấy của một người Việt Nam nổi tiếng, tôi trích những bài làm tôi cảm khái trong tác phẩm “Thơ Lạnh Trong Tù” của Thi sĩ Trần Văn Hương, mời quí vị thưởng thức:

TRẦN VĂN HƯƠNG. LAO TRUNG LÃNH VẬN

Thơ Trần Văn Hương. In lần thứ ba năm 1974.

4 câu Thơ ở Trang 1:

Mấy vần thơ lạnh ở trong lao Khéo, vụng dầu ai hiểu thế nào; Thương, cũng cám ơn, cười cũng chịu Hỏi người thông cảm độ chừng bao.

Thi phẩm “Lao Trung Lãnh Vận” của Thi sĩ Trần Văn Hương, 200 trang, 50 bài thơ, cho biết ông bị bắt giam ở Tổng Nha Công An - Cảnh Sát Quốc Gia VNCH ngày 12-11-1960, vì tội “liên can trong cuộc đảo chánh ngày 11-11-1960”. Cùng bị bắt với ông TV Hương có nhiều nhà chính trị khác. Các ông bị giam được ưu đãi, nằm riêng xà-lim, được nói chuyện với những ông tù ở những xà-lim bên cạnh, được qua lại thăm hỏi nhau. Cùng dẫy xà-lim của ông TV Hương có xà-lim giam ông Phan Bá Cầm, người là Tổng Trưởng Bộ Canh Nông của chính phủ đảo chánh, có ông Triết, Đô Trưởng Sài Gòn, ông Trần Văn Tuyên, ông Tạ Chương Phùng, ông Nguyễn Trung Hậu. Không thấy có các ông Phan Khắc Sửu, Trần Văn Ân, Phan Quang Đán. Nhóm ông PK Sửu, PQ Đán bị giam ở nơi khác.

Vừa vào tù hôm trước, hôm sau Thi sĩ Trần Văn Hương đã có Thơ ngay. Đây là bài Thơ thứ nhất trong Lao Tù của Nhà Thơ:

Ai bảo trong lao khổ? Trong lao sướng thấy mồ. Bên này thì cụ Tổng, Phía nớ lại quan Đô. Đòi vợ, ngầy: ông Cử, Làm thơ, giễu, bác Đồ. Mấy anh còn ở ngoải, Đợi quái gì không vô?

Nhiều người Việt biết bài Thơ “Ngồi rù gãi háng..” của Thi sĩ Trần Văn Hương nhưng không biết nguyên nhân làm Trần Thi sĩ sáng tác bài Thơ Tù đặc sắc ấy. Trong “Lao Trung Lãnh Vận”, tác giả cho ta biết ông Tạ Chương Phùng, người bị bắt cùng ngày, cùng tội, xà-lim ở cùng dẫy với tác giả và được ông gọi là ông Cử, nói:

“Trong lao không có gì quá kham khổ, chịu được. Chỉ có thiếu ma femme là moa buồn. Tứ khoái mà thiếu một, chỉ có ba, moa khó chịu.”

Nên ông TV Hương làm bài Thơ Tù Ngồi Rù độc đáo:

Suốt ngày ăn ngủ, ngủ rồi ăn. Chẳng thấy chuyện gì chuyện khó khăn. Nằm khểnh sờ môi, râu tủa tuả, Ngồi rù gãi háng, dái lăn tăn. Làm sang phe phẩy tay còn quạt, Đi tắm trần truồng mổng thiếu chăn. Ăn, ngủ, ỉa xong đầy đủ cả. Muốn chi chi nữa, biết mần răng.

Đây là lời kể của Thi sĩ Trần Văn Hương, trích trong Lao Trung Lãnh Vận:

TV Hương: Ăn uống đầy đủ, ngủ ghế bố nhà binh, mùng mền mới tinh. Nhưng nằm cả ngày, đêm không ngủ được, trỗi dậy ngồi làm thơ, không bút giấy, phải đọc nhẩm nhiều lần cho thật nhớ:

Thao thức canh khuya trỗi dậy ngồi. Chuyện đời chẳng lẽ thế này thôi. Tầm chưa hết kiếp, tơ vương nữa, Thơ mới thành câu, ruột đứt rồi. Hồn mộng dẫu qua từng cửa sắt, Nỗi lòng khôn gửi bức tường vôi. Nghiêng mình xuống ghế toan yên gíấc, Văng vẳng đền xa kiểng đổ hồi.

Anh Trần Văn Tuyên nghe tôi đọc bài thơ này, nói người đời đọc thơ có thể cho là tôi hèn yếu, vào tù buồn sợ, nhưng tôi đứt ruột vì nước nhà gặp hiểm nguy, không phải vì tôi bị tù.

Hoạ bài thơ “Ngồi trăng” của Học Lạc: trú, lũ, tụ, phủ, vụ:

Nầy anh, nầy cụ, nầy là chú, Lóc cóc vào đây ngồi một lũ. Những tưởng buồn như chó mất nhà, Nào ngờ vui quá bài xơm tụ. Thân này dẫu vuớng chốn lao lung, Nỗi ấy vẫn ghi trong phế phủ. Xuống chó, lên voi lắm chuyện đời, Xưa nay diễn biến bao nhiêu vụ.

Nỗi: đúng ra là Oán, tôi sợ không dám viết “Oán.”

Chó mất nhà: Tử Cống lạc đoàn, đi tìm Khổng Tử, hỏi người đi đường có thấy Khổng Tử ở đâu không? Người đi đường hỏi lại:

“Ông muốn hỏi cái nhà ông hơ hơ hải hải như chó mất nhà, phải không?” “Ly nhiên nhi táng gia chi cẩu.”

Vịnh cảnh người tù ra chụp hình làm hồ sơ:

Nghe lịnh đòi ra chịu chụp hình. Đua nhau sắm sửa để làm xinh. Anh xoa mái tóc cho ra dáng. Cụ vuốt chòm râu để gợi tình. Sờ trán, chùi da, da mốc thếch, Đưa tay giũ áo, áo hôi rình. Ví dầu ảnh ấy ngày sau thấy, Chúng bảo nhau rằng: “Cái lũ ranh.”

Thơ Tù làm ngày 1-12-1960

Cũng dự phong lưu lúc ở ngoài, Vào đây, nhìn mãi chẳng ra ai. Mặt mày ú rũ, râu dòm miệng, Đầu cổ chơm bơm, tóc liếm tai. Răng cỏ vắng chùi hôi chủm chủm, Áo quần không giặt ngửi khai khai. Chưả bao lâu đã thay hình dạng, Dị tuớng, than ôi lại bất tài.

***

Mỹ vị, cao lương xá kể gì. Vào đây ngon dở chỉ tùy nghi. Giải buồn ta gặm vè cơm cháy, Đỡ dạ người nhai khúc bánh mì. Tươi cá, trắng cơm no cũng đủ, Cao mâm, đầy cỗ sướng mà chi. Cái may phải biết tìm trong rủi, Thuật ấy sau này nhớ chép ghi.

Thơ làm ngày 6-2-1960

Trăng mới vừa đầy, trăng lại vơi. Tính gần cuối tháng, Tết gần nơi. Trót nằm nhà ngục, đành yên phận. Được tiễn ông Công, hẳn sướng đời. Kẻ chực ngày về, trông mỏi mắt, Người lo chuyện tới, tức trào hơi. Tội chi tiếc rẻ cho thêm mệt. Canh bạc chưa tan, chửa lỗ lời.

Thơ làm ngày 6-2-1960: 44 ngày tù.

Ngày dài lần tính bốn mươi tư. Chả lẽ nằm đây mãi thế ư? Tình thật mới phân điều phải trái, Lòng thành hẳn nghĩ chuyện riêng tư. Thân mình giam hãm buồn sanh chán, Vận nước truân chuyên khó dám từ. Định mạng bắt sao, vui chịu vậy, Tuổi gần sáu chục, sống đà dư.

Thơ làm khi sống trong tù 90 ngày:

Thầm tính ngày qua đã chín mươi! Nỗi riêng còn biết khóc hay cười. Sống còn vận nước, nhìn trơ mắt, Hèn đớn thân mình, nghĩ hổ người. Nợ trả ba trăng chưa dứt vốn, Tuổi kề sáu chục chửa ra người. Nắng già để tội thân vàng uá, Gặp trận mưa rào hẳn trở tươi.

Những ngày cuối năm, gần Tết, trong tù ông Tù Nguyễn Trung Hậu bị lạnh, co ro, tôi (Trần Văn Hương) tặng ông Tù Nguyễn Trung Hậu hai câu:

Con Tạo khuấy chơi người tuổi tác, Chữ Danh làm thiệt cái hình hài.

Ông Tù Nguyễn Trung Hậu làm bài Thơ:

Lều tranh nương náu sống qua ngày, Căn nghiệp còn vương chút nạn tai. Con Tạo khuấy chơi người tuổi tác, Chữ Danh làm thiệt cái hình hài. Từng qua nửa kiếp mùi chay lạt, Chi lạ đôi tuần vị đắng cay. Mù mịt biết đâu là hoạ phước? Bẩy mươi chưa dám gọi rằng may.

Năm 1960, Ông Tù NT Hậu 69 tuổi, ông Tù TV Hương 60 tuổi.

Ngày 26-12-1960, tôi (TV Hương) bị một lính canh nhà ngục quát: “Thằng già đi đâu..?” Ngẫu hứng làm bài thơ:

Nhắn nhủ ai luồn gió bẻ măng. Chuyển vần sự thế biết hay chăng? Cớ sao quên chuyện dâu thành bể? Mà vội khinh ta cụ hóa thằng. Ưỡn ngực, khòm lưng, phường lớn tớn. Lên voi, xuống chó, cảnh lăng nhăng. Mái nhà thấp, trót chui vào đó, Cúi cái đầu cao, vậy mới rằng.

TẾT, ngày 15-2-1960

Uả! Hôm nay đã Tết rồi sao? Rối trí quên xuân đến lúc nào. Không pháo, không nêu mừng trước ngõ, Chẳng mai, chẳng cúc đón bên rào. Ái ưu đương dở, công thì mọn. Danh nghĩa chưa tròn tuổi lại cao. Xuân sẽ cùng ta về mấy lượt? Đôi ba phen nữa có là bao.

*****

Ông Tù TV Hương kể chuyện đêm ngủ trong tù ông chiêm bao thấy bà thân mẫu của ông. Trích Lao Trung Lãnh Vận:

Một đêm trong tù, trong giấc ngủ, tôi chiêm bao thấy bà thân mẫu của tôi. Bà kêu mắng tôi một trận nên thân. Mà thật ngộ, trong chiêm bao bà mẹ tôi mắng tôi lời lẽ y hệt những năm tôi 11, 12 tuổi. Bà mắng tôi:

“Chuyện ai mặc ai, can chi đến mày? Sao mày hay gánh vác chuyện thiên hạ làm vậy?” Trong bài thơ sau đây tôi chỉ sắp xếp lại thành câu văn những lời thân mẫu tôi nói với tôi trong chiêm bao;

Vì chưng bẻm mép mới vào đây. Câm họng đâu ra đến nỗi này. Dân chúng sướng, đồ : dân chúng khổ! Nước nhà yên, bảo: nước nhà nguy. Dở hay mặc kệ thằng cha nó, Còn mất can chi lão nội mầy! Nếm thử mùi tù cho đáng kiếp, Từ rày chừa bỏ tật thày lay.

Ông Tù TV Hương kể chuyện về người Tù Hà Minh Trí, người dùng súng ám sát hụt Tổng Thống Ngô Đình Diệm ở Hội Chợ Ban Mê Thuột năm 1957.

Lao Trung Lãnh Vận. Thi sĩ Trần Văn Hương viết:

Bị giam vào lao ít lâu, thường đêm lối 9, 10 giờ, nghe có tiếng người ca hát văng vẳng từ xa đưa đến, giọng vô cùng buồn thảm, như hờn, như oán, như khóc, như than. Ai nghe cũng đau lòng, đứt ruột. Ban đầu ngỡ đó là tiếng hát của mấy ông lính canh, sau nghe kỹ lại thì đó là tiếng ca hát từ một xà-lim cuối dẫy mà người ca hát là một cậu tù trẻ, lối hai mươi tuổi. Sau ngày biến cố 1-11-1963 mới biết cậu tù tên là Hà Minh Trí, người toan ám sát Cố Tổng Thống Ngô Đình Diệm ngày 22-2-1957 trong dịp khai mạc Hội Chợ Ban Mê Thuột. Sau khi bị giam ở vài chỗ, Hà Minh Trí được đưa về giam ở Trại B, xà-lim số 19, Nhà Giam của Tổng Nha Giám Đốc Công An-Cảnh Sát. Trách nào khi có đồ gia đình gửi vào tiếp tế, tôi mang đến biếu cậu Trí vài món, mấy ông gác nhà lao bảo tôi “ không nên, có chuyện lôi thôi.”

Một đêm nghe Hà Minh Trí ca hát, tôi xúc động làm bài Thơ:

Từng chập luồn sang, giọng thiết tha. Đưa niềm u uất khách phòng xa. Nỉ non tim nghẹn lời yêu nước, Tê tái sầu vuơng hận mất nhà. Oán dậy ào ào: cây núi đổ, Máu tuôn cuồn cuộn suối ngàn xa. Lặng nghe não nuột người thông cảm, Đồng bệnh cùng thương, lựa trẻ già.

Người Tù Nguyễn Trung Hậu làm bài Thơ về người Tù Hà Minh Trí:

Phòng giam trăn trở lụn canh gà, Bên cạnh người đâu cất tiếng ca. Hơi oán thêm bào gan ruột khách, Giọng than như khóc nước non nhà. Mờ mờ sương lạnh sao khuya rụng, Cuồn cuộn mây sầu gió thảm qua. Đêm vắng khiến ai đồng cảnh ngộ, Động niềm tâm sự khó phôi pha.

CTHĐ: Không phải đến tháng 11 năm 1960 khi vào tù ông Trần Văn Hương mới bắt đầu làm Thơ, ông làm Thơ từ những năm 1920 khi ông là học trò trung học, ông làm Thơ những năm ông là sinh viên học Trường Cao Đẳng Sư Phạm ở Hà Nội. Ông làm toàn Thơ Luật Đường. Qua Thơ ông và những bài viết của ông, ta thấy ông thông hiểu chữ Hán.

Lao Trung Lãnh Vận. Thi sĩ TV Hương kể:

Năm 1920, trong giờ dậy của cụ Nguyễn Khắc Huề, cụ giảng lịch sử, nói đến Bà Trưng Trắc, bà Trưng Nhị. Tôi cảm xúc làm bài thơ:

Phấn son mà có chí tang bồng, Đem sức liễu bồ gánh núi sông. Phất ngọn nghĩa kỳ đền nợ nước, Dẫn đoàn mãnh tướng trả thù chồng. Tiết trung mình giữ cho đành dạ, Đắc thất trời xui cũng mặc lòng. Tuy chắc, cột đồng nay đã ngã, Mà hai hình đá vững như đồng.

Năm 1925 tôi học trường Cao Đẳng Sư Phạm ở Hà Nội. Ngoài giờ học, anh em sinh viên hay ra khu sau trường, lén mua quà của những người bán ngoài hàng rào nhà trường. Một hôm, tôi ăn phở, ngon quá, hứng chí ngâm hai câu:

Buổi sớm cà-phê, trưa phở tái, Ban chiều tào-xá, tối chè sen.

Mấy ông bạn nghe, đòi tôi làm trọn bài thơ. Tôi vừa ăn phở vưà làm thơ. Ăn xong tô phở, tôi làm được bài thơ với chủ đề “Ăn và Chơi”:

Cần chi hi thanh với hi hiền, Ngày tháng ăn chơi, thế cũng tiên. Buổi sớm cà-phê, trưa phở tài, Ban chiều tào-xá, tối chè sen. Soi gương kim cổ, ba con sách, Kết bạn cô đơn, một bóng đèn. Lần lữa cho qua rồi một kiếp. Trối thây miệng thế tiếng chê khen.

Ngưng trích Lao Trung Lãnh Vận.

“Tào-xá: Lục tào — xá”, chè đậu xanh người Tầu ở Bắc Kỳ nấu, gánh đi bán rong. “Ly nhiên nhi táng gia chi cẩu.”: Hơ hải như chó mất nhà, sang tiếng Việt, thành “Lêu bêu như chó mất chủ.” “Bài xơm tụ, bài xôm tụ” thành ngữ miền Nam.

Bài thơ “Ngồi trăng” với những vần “trú, lũ, tụ, phủ, cụ” của ông Nguyễn Văn Lạc — Học Lạc:

Hoá An-nam, lứ, khách trú, Trăng trói lăng nhăng chung một lũ. Ngoài mặt ngỡ ngàng lạ Bắc Nam, Trong tay cắc cớ xui đoàn tụ. Bợm làng chẳng vị sĩ năm kinh, Ông Bổn không thương người bẩy phủ. Phạt vạ xong rồi trở ra về, Hóa thì hốc thuốc, lứ bông vụ.

Nhắc lại; Thi sĩ Trần Văn Hương làm toàn Thơ Đường luật. Không biết ngoài đời ra sao, qua tập Lao Trung Lãnh Vận, ta thấy vào lao tù ông làm nhiều thơ, ông làm thơ dễ dàng, có hồn, có xúc cảm, có sự truyền cảm. Lại không biết từ sau Ngày 30 Tháng Tư 1975 đến ngày ông lìa đời, Trần Thi sĩ có làm bài thơ nào không? Tôi chắc là có.

Ông Trần Văn Hương bị bắt vào lao ngày 12 Tháng 11, 1960, ông ra khỏi lao ngày 22 Tháng 2, 1961. Ông ở tù chỉ có 4 tháng. Trong 4 tháng tù ông làm khoảng 50 bài thơ. Không có lý người có tâm hồn Thơ như ông trong những năm toàn quốc đen tối, toàn dân sầu khổ sau năm 1975 lại không làm bài thơ nào.

Lao Trung Lãnh Vận cho tôi nhớ lại chuyện năm 1957, Tổng Thống Ngô Đình Diệm bay lên Ban Mê Thuột khánh thành Hội Chợ tại đây. Chuyện xẩy ra đã 50 năm xưa, đây là vụ ám sát chính trị thứ nhất của Quốc Gia Việt Nam Cộng Hoà, một người dùng súng tiểu liên bắn Tổng Thống Ngô Đình Diệm trong Hội Chợ. Súng chỉ nổ được mấy viên đạn là bị kẹt đạn. TT. Ngô Đình Diệm không hề hấn gì, một ông Bộ Trưởng đứng bên TT. trúng đạn, bị thương. Người bắn súng bị bắt sống tại chỗ. Thời gian qua..

50 năm sau ngày xẩy ra vụ ám sát hụt ấy, ở xứ người, qua Lao Trung Lãnh Vận của Thi sĩ Trần Văn Hương, tôi được biết người dùng súng bắn TT Ngô Đình Diệm tên là Hà Minh Trí. Không bị đưa ra toà xử nhưng bị giam kín mãi, sau ngày TT Ngô Đình Diệm bị bắn chết, tất nhiên Hà Minh Trí được ra tù, chỉ không biết đương sự lưu lạc về đâu trong cuộc biển dâu!

Tôi sẽ kính đưa quí vị trở lại Thơ Lạnh Trong Tù.

Filed under: Viết Ở Rừng Phong |