Hóa thân – Sự kinh tởm tạo nên đạo đức và giá trị con người.

Chỉ vỏn vẹn trong một đêm với một cuốn sách được tinh giản tối đa hết mức từng câu chữ khiến tôi choáng ngợp đến tê liệt dòng suy nghĩ. Franz Kafka rù quyến người đọc trong căn phòng tăm tối của trí tưởng tượng. Tâm trí người đọc xoay mòng mòng trong ý nghĩ: con người ai cũng có thể trở thành một kẻ kinh tởm không có ngoại lệ! Trong một khoảnh khắc nhất định, khả năng tư duy của tôi cũng đã bị thao túng trong nỗi ghê tởm rợn rợn sởn gai óc.

Tôi cũng đã từng đọc tác phẩm của Murakami, sau đó có đọc vài luận điểm trên mạng nói về những đứa con tinh thần của Haruki Murakami có phần chịu ảnh hưởng từ tư tưởng của Franz Kafka nên mon men đọc thử. Và quả tình, chỉ mới đọc tác phẩm Hóa Thân thôi đã làm tôi thán phục Kafka bội phần. Kết cấu tác phẩm được chắt lọc cực tinh tế đảm bảo đủ chất và lượng khiến ta xúc động bàng hoàng với tầng tầng lớp lớp ý nghĩa đan cài chồng chéo lên nhau trong những câu văn cực khúc chiết. Thậm chí, không thể nhìn nhận ông như một nhà văn thuần túy mà có lẽ phải được gọi là một nhà tư tưởng về bản ngã con người. Ấn tượng của một tác phẩm chưa đầy trăm trang đánh mạnh vào tâm trí người đọc sự hoang mang với câu hỏi về cái lằn ranh mong manh của giá trị đạo đức, hành vi đối xử với đồng loại và với bản ngã của chính ta.

Như một tai nạn bất thình lình giáng xuống trên chàng thanh niên Gregor chăm chỉ cần mẫn, anh bị tước đoạt đi cái vỏ bọc vốn có tạo nên hình hài một con người và anh cũng vì thế bị tước đoạt luôn cái quyền sống của một con người. Cũng từ đây, sự ghê tởm bắt đầu xuất hiện và lan truyền vào không khí như một dịch bệnh. Anh lập tức bị đuổi việc trong một buổi sáng. Sự ghê tởm ấy còn hiện nguyên hình trong từng cử chỉ của từng cá nhân ngay trong một gia đình: trong ánh mắt tởm lợm một người mẹ có thể lên cơn hen xuyễn, là hành động nhẫn tâm dùng đôi chân chà đạp không thương tiếc của người cha lên thân xác của đứa con trai trong hình dạng một con bọ, là lời kết tội “nó phải đi!” của người em gái. Và rồi cuối cùng chính sự kinh tởm đã ra vung ra một cú đòn quyết liệt nhất đánh đồng luôn tư duy của nạn nhân Gregor, chính anh cũng không còn ý thức được sự hiện hữu của một bản thể con người chính mình trong hình dạng con bọ xấu xí kia.

Nếu được chọn kiếp sống của mình, ai cũng luôn muốn chọn cho mình những điều đẹp với chuẩn mực hoàn mỹ nhất định. Vì một điều dĩ nhiên tất yếu, một cơ thể đẹp không tì vết thì luôn được người ta để tâm đến và được yêu nhiều hơn nhưng có lẽ điều đó không hoàn toàn làm nên giá trị thực thụ của một con người. Giá trị đạo đức của một con người là khi ta nhìn vào chính mình hoặc một ai khác bằng một sự kinh tởm vì những việc làm, hành vi dơ bẩn hoặc những gì bất thường xảy ra.

Với tác phẩm này, người đọc thực sự rơi vào trạng thái bàng hoàng đạo đức. Lương tri con người bị thách thức trước chủ nghĩa bản thể của chính mình. Con người có thể không đủ mạnh để tự bẻ gãy cán cân đạo đức song nếu hợp lại thành một nhóm một bầy thì luôn có đủ lý lẽ để tạo thế mất cân bằng cho đạo đức nghiêng về phía đông, biến một kẻ trở nên yếu thế đáng kinh khi nung nấu ý nghĩ, kẻ đó là loại vật hạ đẳng kinh tởm để có thể vô cảm trước hành động tàn nhẫn hắt hủi ruồng bỏ. Thậm chí áp đặt thái độ kinh tởm lên sự không đồng dạng của một kẻ khác cho đến khi ngay cả bản thể đó cũng tin rằng nó không phải là người và nó thực sự là thứ đáng kinh tởm.

Hình tượng “hóa thân” có thể là bất kì ai.

Một đứa trẻ mắc bệnh down mà nếu có thể biết trước (hay vả chăng là một bào thai bình thường không được đến trong niềm mong đợi của người tạo ra nó), người ta sẽ chọn diệt trừ nó ngay từ trong bụng mẹ hay tiếp tục sinh nó ra và chăm sóc nó suốt đời? Ta sẽ đối xử thế nào với một người hoàn toàn trở thành gánh nặng cho ta khi họ bất ngờ bị gặp tai nạn, bệnh tật thập tử nhất sinh? Ta có thái độ ra sao với những loài vật mà ta cảm thấy nó không mang lại lợi ích sống cho ta? Ta sẽ xử trí thế nào với một kẻ phạm tội giết người, nên tha thứ hay chính ta lại lặp lại hành động ta xem là ghê tởm của hắn là giết hắn như một con vật trong khi hắn vẫn là con người? Hay chính ta một ngày nào đó cũng có thể trở thành một kẻ bị người khác xem là kinh tởm mà không may chẳng phải lỗi của chính ta? Sự kinh tởm có thể giết chết một con người nhưng khốn thay khi còn cảm thấy kinh tởm với những hành vi xấu của chính mình hay của người khác thì sự kinh tởm ấy lại khiến chúng ta ‘rất người.’ Liệu ta có thể kiên nhẫn yêu thương đến mức nào và chịu đựng trong bao lâu về sự bất lực của chính mình để tiếng nói của đạo đức lên tiếng giày xé lương tâm ta giữa chọn lựa, để một đối tượng khác hủy hoại mình hay phải đấu tranh vì sự tồn sinh. Giá trị và đạo đức con người bị chao đảo đôi lúc bế tắc cùng cực như hình ảnh con bọ xoay vòng không còn khả năng xác định phương hướng.

Phải chăng vì cái tư tưởng cốt lõi đó mà Kafka chọn cho mình hình tượng loài sâu bọ - một loài vật có thể sống trong những môi trường sống bẩn thỉu nhơ nhớp - để “hóa thân” vào?

Tác phẩm không đủ thời gian cho sự than trách số phận đọa đày trong cõi đời dài lê thê của con người, nó quá xúc tích cô đọng như vòng đời ngắn ngủi của một con bọ kinh tởm. Có chăng con người thì có tiếng nói riêng còn một con vật thì không thể thốt lên một lời nào cho riêng nó?

Suy cho cùng thì chính phần bản ngã với trách nhiệm gánh trên vai mà ta trở nên người hơn. Bởi không ai có thể chịu đựng ý nghĩ có thể trở thành một kí sinh trùng ăn bám kinh tởm hay tệ hơn nữa là đối tượng có khả năng lan truyền những thứ dịch bệnh ghê tởm với người khác mà vì thế con người luôn cố gắng tạo ra giá trị sống ý nghĩa bản thể của mình với kẻ khác.

Chưa bao giờ đọc xong một tác phẩm mà ngôn ngữ như bị tê cứng nghẹn lại trong cuống họng và trở nên vô dụng với những suy nghĩ và cảm giác không thể diễn tả rõ ràng được như thế này.